std 12 sanskrit chapter 5 यक्ष-युधिष्ठिरसंवाद: Swadhyay Solution
Q-1. अधोलिखितेभ्यः विकल्पेभ्यः समुचितम् उत्तरं चिनुत।
1. यथाप्रज्ञम् ते प्रश्नान् प्रतिवक्ष्यामि। આ વાક્ય કોણ બોલે છે?
2. ધનસંપત્તિમાં ઉત્તમ શું છે?
(A) જ્ઞાન
(B) શાસ્ત્ર
(C) શસ્ત્ર
(D) સુવર્ણ
Correct Answer: શાસ્ત્ર
3. તૃણથી ઘણી વધારે શું છે?
(A) ચિંતા
(B) શાંતિ
(C) બુદ્ધિ
(D) તુષ્ટિ
Correct Answer: ચિંતા
4. યુધિષ્ઠિર સૌપ્રથમ કોને જીવિત કરવાનું કહે છે?
(A) અર્જુન
(B) સહદેવ
(C) નકુલ
(D) ભીમ
Correct Answer: નકુલ
Q-2. संस्कृतभाषाया उत्तरं लिखित।
1. सुखानाम् उत्तमं किं स्यात्?
ANS:- सुखानाम् उत्तमा तुष्टिः स्यात्।
2. दाक्ष्य केषाम् उत्तमम्?
ANS:- दाक्ष्यं धन्यानाम् उत्तमम् अस्ति।
3. आतुरस्य कः मित्रम्?
आतुरस्य भिषक् मित्रम् अस्ति।
4. कः गतिं लभते?
ANS:-धर्मरतः जनः गतिं लभते।
5. बहुमित्रकरः किं लभते?
ANS:-बहुमित्रकरः सुखं लभते।
Q-3. માતૃભાષામાં ઉત્તર આપો :
1. યક્ષે અન્ય ચાર પાંડવો ને શા માટે અચેતન કરી દીધા?
ANS:- યક્ષ દ્વારા રક્ષાયેલા તળાવમાંથી પાંડવો જયારે પાણી પીવા ગયા ત્યારે યક્ષે તેમને જણાવ્યું કે આ તળાવ મારું છે જો તમારે આ તળાવમાંથી પાણી પીવું હોય તો મારા પ્રશ્નોના પ્રશ્નોનાં ઉત્તર આપો પણ ચાર માંથી એક પણ પાંડવે તેની વાત ન સાંભળી અને તરસથી વ્યાકુળ થઇ પાણી પીવા લાગ્યા તેથી યક્ષે ચાર પાંડવો- ભીમ, અર્જુન, નકુલ અને સહદેવને અચેતન કરી દીધા.
2. ભૂમિથી ભારે કોણ અને આકાશથી ઊંચું કોણ છે?
ANS:- યક્ષ દ્વારા ઉપરોક્ત પ્રશ્ન પૂછવામાં આવ્યો ત્યારે તેનો પત્યુત્તર આપતા યુધીષ્ઠીર જણાવે છે કે ભૂમિથી ભારે માતા અને આકાશ થી ઊંચા પિતા છે.
3. પ્રવાસી અને ગૃહસ્થી નો મિત્ર કોણ છે?
ANS:- સંઘ અથવા સાથે યાત્રા કરનારો વર્ગ પ્રવાસીનો મિત્ર છે અને ગૃહસ્થીનો મિત્ર પત્ની છે.
4. પ્રિય વચન બોલનાર શું પ્રાપ્ત કરે છે?
ANS:- પ્રિય વચન બોલનાર વ્યક્તિ સદગતિને પ્રાપ્ત કરે છે.
5. યક્ષ બધા ભાઈઓને શા માટે જીવિત કરે છે?
ANS:- યુધીષ્ઠીરના જવાબોથી સંતુષ્ટ થયેલો યક્ષ જયારે યુધિષ્ઠિરને કહે છે કે આ ચાર ભાઈઓમાંથી તું કહે તે એક ભાઈ ને હું જીવનદાન આપીશ ત્યારે યુધીષ્ઠીર માતા માદ્રીના પુત્ર, સૌથી નાના ભાઈ નકુલ ને જીવિત કરવાનું કહે છે તેથી પ્રસન્ન થયેલો યક્ષ બધા જ ભાઈઓને જીવિત કરે છે.
Q-4. વિવારણાત્મક નોંધ લખો :
1. યક્ષ
ANS:- પુરાણ અનુસાર યક્ષ, કિન્નર, ગૌધર્વ વગેરે આંશિક દૈવી જાતિ છે. યક્ષને પવિત્ર માનવામાં આવે છે. મહાન કવિ કાલિદાસ દ્વારા રચિત “મેઘદૂત” ના નાયક પણ કેટલાક યક્ષ છે. કુબેર યક્ષના જાણીતા રાજા છે. પુરાણોમાં અનેક યક્ષોની વાર્તાઓ છે.
યક્ષ કુબેરના સેવક છે. તેઓનું મોં ઘોડા જેવું છે અને બાકીનું શરીર મનુષ્ય જેવું છે. તેઓ મહાન સંગીત પ્રેમી છે અને સંગીતના પ્રચારક છે. તેઓ અનિમા, લઘિમા અને પ્રાપ્તિ જેવા જ્ઞાન પણ ધરાવે છે.
2. યુધિષ્ઠિર
યુધિષ્ઠિર કુરુકુલના રાજા પાંડુ અને કુંતીના પુત્ર છે. તેને અર્જુન, ભીમ, નકુલ અને સહદેવ જેવા ચાર નાના ભાઈઓ છે. યુધિષ્ઠિર હંમેશા નૈતિકતા, ધર્મ અને સદાચાર આચરતા હતા. તેમનો જન્મ યમના સ્તોત્ર અથવા ધર્મના પ્રભાવ હેઠળ થયો હતો. તેથી જ તેને ધર્મરાજ કહેવામાં આવે છે. તેનો વનમાં યક્ષ સાથે સંવાદ થયો.
Q-5. સમીક્ષાત્મક નોંધ લખો :
1. યક્ષ-યુધિષ્ઠિરનો સંવાદ
મહાકાવ્ય મહાભારતના “आरण्यकपर्व 297″માં યક્ષ અને યુધિષ્ઠિર વચ્ચેનો સંવાદ છે. પાંડવો જંગલનુમાં જીવન જીવતા હતા. એકવાર તેઓને તરસ લાગી. તે સમયે યુધિષ્ઠિરે નકુલ, ભીમ અને અર્જુનને એક પછી એક મોકલ્યા પરંતુ તેઓ પણ પાછા ન ફર્યા. આખરે, યુધિષ્ઠિર પોતે તળાવમાં જાય છે અને પોતાનું બધું શોધી કાઢે છે.
બેભાન પડેલા ભાઈઓ. જ્યારે તે પાણી પીવાનો પ્રયત્ન કરે છે, ત્યારે એક અદ્રશ્ય યક્ષ તેને રોકે છે અને તેને પહેલા તેના તમામ પ્રશ્નોના જવાબ આપવા કહે છે. યક્ષ તેને સોળ પ્રશ્નો પૂછે છે જેના જવાબ યુધિષ્ઠિરે બુદ્ધિપૂર્વક આપ્યા છે. આ સંવાદની છેલ્લી ત્રણ પંક્તિઓ નિષ્કર્ષ માટે છે. ત્રીજા શ્લોકમાં, યક્ષ તેને પ્રશ્નો પૂછે છે કે પૃથ્વી કરતાં ભારે શું છે? આકાશ કરતાં ઊંચું શું છે? પવન કરતાં ઝડપી શું છે? ઘાસ કરતાં વધુ સંખ્યામાં શું છે? યુધિષ્ઠિર દ્વારા આપવામાં આવેલ જવાબ માતા, પિતા, મન અને ચિંતા જેવા થાય છે.
પાંચમા શ્લોકમાં, યક્ષ યુધિષ્ઠિરને પૂછે છે – જે વ્યક્તિ વિદેશ કે પ્રવાસે જાય છે તેનો મિત્ર કોણ છે? જે ઘરમાં રહે છે તેની સંગત કોણ રાખે છે? બીમાર વ્યક્તિ માટે મિત્ર કોણ છે અને જે વ્યક્તિ મૃત્યુ પામી રહી છે તેનો મિત્ર કોણ છે? યુતિષ્ઠિર દ્વારા આપવામાં આવેલા આ પ્રશ્નોના જવાબો અનુક્રમે જૂથ, પત્ની, વૈદ્ય અને ધર્માદો છે.
સાતમા શ્લોકમાં, યક્ષ યુધિષ્ઠિરને પૂછે છે. ભાગ્યશાળી લોકોમાં આનંદ શું છે? સંપત્તિમાં શ્રેષ્ઠ શું છે? આશીર્વાદમાં શ્રેષ્ઠ શું છે અને આનંદમાં શ્રેષ્ઠ શું છે? યુધિષ્ઠિર જવાબ આપે છે કે કૌશલ્ય, જ્ઞાન, રોગ અને સંતોષ એ શ્રેષ્ઠ છે.
યુધિષ્ઠિરના બુદ્ધિશાળી જવાબોથી ખુશ થઈને, યક્ષ સૌ પ્રથમ નકુલને પાછો જીવિત કરે છે અને પછી બાકીના ભાઈઓને એક પછી એક જીવતા કરે છે. યક્ષની દયાથી યુધિષ્ઠિર પ્રસન્ન થાય છે.
2. યક્ષ-યુધિષ્ઠિર સંવાદની પૃષ્ઠભૂમિ
વેદ વ્યાસ દ્વારા રચિત મહાભારતના આરણ્યકપર્વમાં યક્ષ અને યુધિષ્ઠિર વચ્ચેનો સંવાદ છે. વનમાં રહેતાં એક દિવસ પાંડવોને ખૂબ તરસ લાગી. તેથી યુધિષ્ઠિરે સહદેવને પાણી લાવવા મોકલ્યા. પણ સહદેવ ઘણો સમય વીતી ગયા પછી પાછો આવ્યો નહિ. તેથી યુધિષ્ઠિરે નકુલ, અર્જુન અને ભીમને એક પછી એક મોકલ્યા. પરંતુ તેઓ પણ પાછા ફર્યા ન હતા. તેથી આખરે, યુધિષ્ઠિર પોતે તળાવમાં જાય છે અને ત્યાં તેના બધા ભાઈને બેભાન પડેલા જોવે છે.
યુધિષ્ઠિરે તળાવનું પાણી પીવાનો પ્રયત્ન કર્યો. તે સમયે, એક અદ્રશ્ય યક્ષ તેને રોકે છે અને તેના પ્રશ્નોના જવાબ આપવા કહે છે. તે યક્ષના પ્રશ્નોના જવાબ આપવા સંમત થયો. યક્ષે તેને કેટલાક પ્રશ્નો પૂછ્યા અને યુધિષ્ઠિરે તે પ્રશ્નોના જવાબ બુદ્ધિપૂર્વક આપ્યા. યુધિષ્ઠિરના જવાબોથી પ્રસન્ન થઈને યક્ષે તેના બધા ભાઈઓને જીવિત કર્યા.
Q-6. સસંદર્ભ સમજાવો :
1. आनृशंस्यं परो धर्मः परमार्थाच्च मे मतम्।
હું દૃઢપણે માનું છું કે દયા એ મહાન ફરજ છે. સમજૂતી: આ પંક્તિ ‘यक्षयुधिष्ठिरसंवादः’ કવિતામાંથી લેવામાં આવી છે. યુધિષ્ઠિર અને યક્ષ વચ્ચેના સંવાદનો આ અંતિમ શ્લોક છે.
વનમાં રહેતી વખતે એક વખત પાંડવોને તરસ લાગી. તે સમયે યુધિષ્ઠિર સહદેવને નજીકના તળાવમાંથી પાણી લાવવા મોકલે છે. પરંતુ લાંબા સમય પછી પણ તે પાછો ન આવ્યો, તેથી યુધિષ્ઠિરે નકુલ, ભીમ અને અર્જુનને એક પછી એક પાણી લાવવા મોકલ્યા. પરંતુ તેઓ પણ પરત ફર્યા ન હતા. તેથી આખરે, યુધિષ્ઠિર પોતે પાણી માટે જાય છે. તે તેના તમામ ભાઈઓને ત્યાં બેભાન અવસ્થામાં પડેલા જોવે છે. જ્યારે તે તળાવમાંથી પાણી પીવાનો પ્રયત્ન કરે છે, ત્યારે એક અદ્રશ્ય યક્ષ તેને રોકે છે અને તેના પ્રશ્નોના જવાબ આપવા કહે છે. યુધિષ્ઠિર તેના તમામ પ્રશ્નોના જવાબો બુદ્ધિપૂર્વક આપે છે. તેના જવાબોથી યક્ષ પ્રસન્ન થયો. તેથી તેણે તેના બધા ભાઈઓને સજીવન કર્યા.
છેલ્લા પ્રશ્નના જવાબમાં યુધિષ્ઠિરે ઉલ્લેખ કર્યો છે કે દયા એ સૌથી મોટું કર્તવ્ય છે. યુધિષ્ઠિર દ્વારા આપવામાં આવેલા જવાબો તેમની નમ્રતા, આત્મવિશ્વાસ અને તેમના ભાઈઓ પ્રત્યેના પ્રેમને દર્શાવે છે.
