std 12 sanskrit chapter 3 swadhyay solution

प्रकृतितः स्वच्छः जलम् अस्ति ।

मार्गात् न चलत इति क्षितेः व्रतम् ।

षट्पदः पुष्पेभ्यः सारम् आददाति ।

जनः रसेन विमोहितः ।

समृद्धकामो हीनो वा नारायण परो मुनिः सागरः सारिद्भिः इव न उत्सर्पति न शुष्यति ।

જેમ કાળી મધમાખી ફૂલોમાંથી અમૃત મેળવે છે, તેવી જ રીતે બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિ પોતાના ગુરુ પાસેથી જ્ઞાન મેળવે છે.

સમજૂતી :

આ પંક્તિ ‘સન્તિ मे गुरवो राजन्’ કાવ્યમાંથી લેવામાં આવી છે, ભાગવતમાં અવધૂતાખ્યાન અનુસાર, ગુરુ દત્તાત્રેયે 24 ગુરુઓ પાસેથી જ્ઞાન મેળવ્યું હતું, જેમાંથી કાળી મોટી મધમાખી એક છે.

દત્તાત્રેય માને છે કે ઉત્તમ વ્યક્તિ બનવા માટે માત્ર એક જ ગુરુ પાસેથી જ્ઞાન મેળવવું પૂરતું નથી. જ્ઞાન નિર્જીવ પદાર્થો, પક્ષીઓ અને પ્રાણીઓ અને તમામ જીવો પાસેથી મેળવી શકાય છે.

મોટી કાળી મધમાખી પણ ગુરુ છે. તે ફૂલોમાંથી અમૃત/સાર ગ્રહણ કરે છે. તેવી જ રીતે, એક બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિ મોટા શાસ્ત્રમાંથી સાર/જ્ઞાન ગ્રહણ કરે છે. લાકડું કાપવું એ મોટી કાળી મધમાખીનો સ્વભાવ છે પરંતુ તે કોમળ ફૂલને ક્યારેય તોડતી નથી કે કાપતી નથી કારણ કે ફૂલ તેને અમૃત પ્રદાન કરે છે. તેવી જ રીતે, એક બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિ વિવિધ શાસ્ત્રોનો અભ્યાસ કરીને જ્ઞાનનો સાર ગ્રહણ કરે છે, પછી આ જ્ઞાન લોકોને તેમના ભલા માટે આપો. આમ, ભગવાન વિષ્ણુના અવતાર, દત્તાત્રેય વિવિધ ગુરુઓ પાસેથી જ્ઞાન મેળવવાની સલાહ આપે છે.

માત્ર એક ગુરુનું જ્ઞાન પૂરતું નથી.

સમજૂતી :

આ શ્લોક ‘સન્તિ’માંથી લેવામાં આવ્યો છે.

मे गुरवो राजन्’ આ અંતિમ શ્લોક છે જેમાં દત્તાત્રેયે ઉલ્લેખ કર્યો છે કે એક જ ગુરુ પાસેથી મેળવેલ જ્ઞાન પૂરતું નથી. વ્યક્તિએ અનેક ગુરુઓ પાસેથી જ્ઞાન મેળવવું જોઈએ.

દત્તાત્રેયે પોતે 24 ગુરુઓ પાસેથી જ્ઞાન મેળવ્યું હતું જેમાં જીવંત પ્રાણીઓ તેમજ નિર્જીવ પદાર્થોનો સમાવેશ થાય છે. દત્તાત્રેયે જ્ઞાન મેળવવા માટે પૃથ્વી, પાણી, સૂર્ય, મહાસાગર, મોટી કાળી મધમાખી, માછલી વગેરેને ગુરુ તરીકે સ્વીકાર્યા.

યુવાન વિદ્વાન દત્તાત્રેયને બાળકની જેમ કુદરતી રીતે ફરતા જોઈને યદુ રાજાને આશ્ચર્ય થયું. રાજાએ તેને તેના આનંદ પાછળનું કારણ પૂછ્યું. દત્તાત્રેયે તેને જવાબ આપ્યો કે તેણે 24 ગુરુઓ પાસેથી જ્ઞાન મેળવ્યું છે. દત્તાત્રેયે નિર્જીવ પદાર્થોનું પણ તેમના ગુરુ તરીકે સન્માન કર્યું હતું. ગુરુ અજ્ઞાનને દૂર કરે છે અને જ્ઞાનનો પ્રકાશ ફેલાવે છે. તેથી એવું કહેવાય છે કે, “स गुरु्यः कृत्वा वेद्यमस्मै प्रयच्छति”. તેથી એક ગુરુ જે શ્રેષ્ઠ શક્ય રીતે ઉપદેશ આપે છે તે ઉપદેય (સ્વીકાર્ય) છે.

નદીઓના વધુ પડતા પ્રવાહને કારણે સમુદ્ર ન તો વધે છે અને ન તો નદીઓના વહેણ બંધ થવાથી ઘટે છે.

સમજૂતી :

આ પંક્તિ ‘सान्तिमं गुरवो राजन्’ કાવ્યમાંથી લેવામાં આવી છે, દત્તાત્રેય સમુદ્રને પણ ગુરુ માને છે. નદીઓના અતિશય પ્રવાહને કારણે સમુદ્ર ક્યારેય ઓવરફ્લો થતો નથી અને નદીનું પાણી બંધ થવાથી તેનું સ્તર ઘટતું નથી. આ શ્લોક અત્યંત ઊંડા અને અનંત મહાસાગરની જબરદસ્ત શક્તિ દર્શાવે છે.

આમ સમુદ્ર લોકોને તેમના જેવા બનવાની પ્રેરણા પૂરી પાડે છે. પ્રકૃતિનું આ મહાન તત્વ દત્તાત્રેયના ગુરુ પણ રહ્યા છે. મહાસાગર અને માનવી વચ્ચેનો સંબંધ પ્રાચીન સમયથી જ રહ્યો છે. તે મનુષ્યને તેના જીવનની મર્યાદાઓને સમજવા અને જીવનના મૂલ્ય વિશે જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવા પ્રેરિત કરે છે.

ગુરુ તરીકે જીવ અને નિર્જીવ બંનેમાંથી બુદ્ધિ મેળવીને કવિ મુક્તપણે ફરે છે.

કવિ સૂર્ય ગુરુમાં યોગ્ય સમયે છોડવાનો ગુણ જુએ છે. જે સંત પોતાની ઇન્દ્રિયો પર કાબૂ રાખીને સર્વ સંસારના સુખ-દુઃખનો ત્યાગ કરે છે, તેવી જ રીતે પૃથ્વી પરથી પાણીનું બાષ્પીભવન કરનાર સૂર્ય તેને યોગ્ય સમયે વરસાદના રૂપમાં છોડી દે છે.

મુનિ એક જ ગુરુ રાખવાની તરફેણમાં નથી કારણ કે માત્ર એક ગુરુ પાસેથી મેળવેલ જ્ઞાન પૂરતું નથી. તદુપરાંત, જ્ઞાન ફક્ત જીવંત વ્યક્તિ પાસેથી જ નહીં પણ નિર્જીવ પદાર્થોમાંથી પણ મેળવી શકાય છે. તેથી શ્રેષ્ઠ માનવી બનવા માટે અનેક ગુરુઓ પાસેથી જ્ઞાન મેળવવું જોઈએ.

કવિના મતે, સ્વાદથી મોહિત વ્યક્તિ બુદ્ધિહીન હોય છે.

આક્રમણ સહન કર્યા પછી પણ ભટકી ન જવું એ પૃથ્વીનો ગુણ છે.

ગુરુ એ વ્યક્તિ છે જે અજ્ઞાનનો અંધકાર દૂર કરે છે અને જ્ઞાનનો પ્રકાશ ફેલાવે છે. યાજ્ઞવલ્ક્ય સ્મૃતિ અનુસાર, ગુરુ તેમના શિષ્યોમાં સદ્ગુણ કેળવે છે અને તેમને વેદોનો અભ્યાસ કરાવે છે. ગુરુ પાસેથી મેળવેલ જ્ઞાન આનંદ અને માનસિક શાંતિ પ્રદાન કરે છે. તેથી જ ગુરુને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશનો અવતાર કહેવામાં આવે છે. તેમનું આચરણ, વિચાર અને પવિત્રતા શિષ્યની માનસિક, શારીરિક અને બૌદ્ધિક શક્તિને ઉત્કૃષ્ટ સ્થાન પ્રાપ્ત કરવામાં મદદ કરે છે. ગુરુ હંમેશા સ્વીકાર્ય હોય છે અને તેમના ઉપદેશો શિષ્યને શક્તિ અને પ્રેરણા આપે છે. તેથી, જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવાના સ્ત્રોત હોવાના ગુરુને ભારતીય સંસ્કૃતિમાં ‘आचार्य देवो भव’ કહેવામાં આવે છે. દત્તાત્રેયે 24 ગુરુઓ પાસેથી જ્ઞાન મેળવ્યું હતું, બંને જીવો અને નિર્જીવ પદાર્થો.

દત્તાત્રેયે 24 ગુરુઓ પાસેથી જ્ઞાન મેળવ્યું હતું. તેમાંથી પૃથ્વી, પાણી, મહાસાગર, મોટી કાળી મધમાખી, સૂર્ય અને માછલી જેવા છ ગુરુઓ પાસેથી મળેલા જ્ઞાનનો ઉલ્લેખ ‘સન્તિ મે ગુરવો રાજન્’ કાવ્યમાં કરવામાં આવ્યો છે. આ છ ગુરુઓ પાસેથી પ્રાપ્ત જ્ઞાનને કારણે ગુરુ દત્તાત્રેયે આનંદનો અનુભવ કર્યો :

(1) પૃથ્વી ગુરુ છેઃ ગુરુ દત્તાત્રેયે પૃથ્વી પરથી ધીરજનો ગુણ પ્રાપ્ત કર્યો છે. પૃથ્વી સહનશીલતાનું પ્રતીક છે. તે ફરિયાદ કર્યા વિના તમામ આફતો સહન કરે છે. તે જીવો દ્વારા પ્રદૂષિત થઈને પણ તેના માર્ગથી વિચલિત થતો નથી. એ જ રીતે આપણે ધરતી પરથી ધીરજ, સહનશીલતા અને ક્ષમાના ગુણો કેળવવા જોઈએ.

(2) પાણી એ ગુરુ છે: ગુરુ દત્તાત્રેયે પાણીમાંથી શુદ્ધતા, અધિકતા અને શીતળતાનો ગુણ પ્રાપ્ત કર્યો છે. પાણી મધુર છે અને જીવનનો આધાર છે. તમામ જીવો તેમના અસ્તિત્વ માટે પાણી પર આધાર રાખે છે. આમ, પાણી આપણને સારું આચરણ કરવાનું શીખવે છે.

(3) સૂર્ય એક ગુરુ છે: સૂર્યના કિરણો સમુદ્રના ખારા પાણીનું બાષ્પીભવન કરે છે અને તેને પરત કરે છે.

પૃથ્વી વરસાદના રૂપમાં મીઠા પાણીની જેમ. સૂર્યનો પ્રકાશ અંધકારને દૂર કરે છે અને ઊર્જા પ્રદાન કરે છે. આમ, સૂર્ય આપણને દાનની ગુણવત્તા અને જ્ઞાનેન્દ્રિયો પર નિયંત્રણ શીખવે છે.

(4) મહાસાગર એ ગુરુ છે: મહાસાગર એ અનંત સમૃદ્ધિ અને ઊર્જાનો સ્ત્રોત છે. તે ખારાશ એકઠા કરે છે અને આપણને મધુર પાણી આપે છે. તે નારાયણ વિષ્ણુનો આશ્રય છે. નદીઓના વધુ પ્રવાહને કારણે તે ક્યારેય ઓવરફ્લો થતી નથી અને તે સુકાઈ જતી નથી. તે તેનું સ્તર જાળવી રાખે છે. આમ, સમુદ્ર આપણને અભિમાન છોડવાનું અને નમ્રતાની ગુણવત્તા વિકસાવવાનું શીખવે છે.

(5) મોટી કાળી મધમાખી ગુરુ છે: જેમ મોટી કાળી મધમાખી ફૂલોમાંથી સાર ચૂસે છે, તેવી જ રીતે આપણે શાસ્ત્રોમાંથી જ્ઞાન મેળવવું જોઈએ. મોટી કાળી મધમાખી ઊર્જાનું પ્રતીક છે. તે આપણને ગૌરવ જાળવવાનું શીખવે છે. તેને ફૂલો સાથે પણ ઊંડો લગાવ છે. આમ, તે આપણને બીજા સાથે સ્નેહ વિકસાવવાનું શીખવે છે.

(6) માછલી એ ગુરુ છે: અનિયંત્રિત જીભને કારણે માછલી હૂક પર પકડાય છે. તે સ્વાદિષ્ટ લાલચ દ્વારા છે કે માછલી તેના અંતને પહોંચી વળે છે. તેવી જ રીતે દુર્બુદ્ધિવાળા વ્યક્તિમાં લોભ ઉત્પન્ન થાય છે અને તેનો નાશ થાય છે. આમ, માછલી આપણને દુર્ગુણ અને લોભ છોડવાનું શીખવે છે.